Тақырыбы: Кіріспе
«Электр техникалық
материалдартану» пәнiнiң
мақсаты электр энергетикалық және электр
техникалық құрылғылардағы электр техникалық
материалдардың қолданылу принциптеріндегі білімдерін
тұжырымдау.
«Электр техникалық материалдартану» пәнiнiң негiзгi мiндеттерi: – электр техникалық құралдардың
құрылымы мен процестердің, оларда болатын электр магниттік
өріс, жылу, ылғал, ортаның химиялық әсерімен
және электр техникалық құралдардың қазіргі
заман классификациясының байланысын оқыту.
«Электротехникалық материалдартану» пәні электр магниттік
өріс әсерінен құралдардың ішінде болатын негізгі
физикалық шамаларды, материалдардың қасиеттерін,
өндіріс технологиясын оқытады. Пайда болған
қиындықтарды шешу үшін құралдарды дұрыс
таңдап алу қажет және осы кезде жаңа материалдарды
жасау электр техниканың дамуымен бірге орындалады. Қазіргі заман
деңгейінің проблемасы, ол қызу төзімділігі жоғарымолекулярлы
диэлектрикті, сенімді жартылай өткізгіштердің, жоғары
магниттік мінездемелі ферромагнетиктер мен ферриттерді, асқын
өткізгіштің жоғары сапасына толығымен жауапты болатын
электртехникалық заттарды шығару
Электрматериалдар жайлы ғылым
материалдардың қасиеттерін, құрамын , құрылымын
оқып біледі, ол материалдардың әр түрлі факторларына
әсер ету үшін және электр жабдықтардың сенімді
жұмысы үшін материалдарды қызмет мерзімін және сапасын
есепке алып болжау.
Қорытынды:
жоғары сапасына толығымен жауапты болатын электртехникалық
заттарды шығару
Бақылау сұрақтары:
1 Пәнің мақсаты мен
міндеті.
2 Электртехникалық
материалдартану пәні нені оқытады?
3 Электр техникалық
құрылғыларды жасап шығару үшін негізінде қандай материалдар
қолданылады ?
4 Қазіргі заман
деңгейінің проблемасы.
5 Материалдардың қандай
параметрлееріне назар бөлу керек?
Тақырыбы: Негізгі
түсініктемелер. Электр техникалық материалдардың
классификациясы. Материалдартанудың физикалық негізі.
Заттардың құрылысы жөніндегі негізгі мағлуматтар.
Химиялық байланыстардың түрлері. Кристаллдық және
аморфтық заттар және олардың қасиеттері. Кристаллдық
торлардың түрлері. Кристаллдық құрлысының
дефектілері және олардың заттар қасиеттеріне тигізетін
әсері.
Электр техникалық материалдардың
классификациясы. Материалдартанудың физикалық негізі .
Электр техникалық материалдар келесі түрлерге
бөлінеді: өткізгіш материалдар, жартылай өткізгіш,
диэлектриктер және магнитті материалдар болып .
Өткізгіш материалдар классикалық криоөткізгіш және асаүстем
өткізгіш болып бөлінеді.Олардың кристалл тор жүйелері
еркін электрондар ортасында орналасқан оң зарядты иондардың
түйіндерінен құралады.
Еркін электронды орта өткізгіштердің электроткізгіштігін және
жылуөткізгіштігін анықтайды.
Жартылай
өткізгіш материалдар химиялық элементтерге (қарапайым)
және химиялық қоспаларға (күрделі)
класссификацияланады. Сонымен оқатар хи миялық қоспалар
құрамының санына қарай екі элементті, үш элементті
және көп элементті болып бөлінеді. Электрөткізгіштігінің
түріне қарай электронды
өткізгіштік n – типті, тетіктік өткізгіштік p –типті болып бөлінеді, құрылымына байланысты- кристаллды
және аморфты болады.
Диэлектрлік
материалдар газ тәрізді, сұйық және қатты болып
бөлінеді.Сұйық және қатты диэлектрлік материалдар табиғи және жасанды, органикалық
және органикалық емес болып бөлінеді. Молекулалардың
өлшеміне3 қарай төмен молекулярлы3
және жоғары молекулярлы3, температураның
әсеріне қарай-термопластикалық және термореактивті,
электрлік қасиеттеріне байланысты- полярлы және полярлы емес болып
бөлінеді.
Магнитті материалдар физикалық қасиеттеріне
байланысты ферромагнитті және
фирримагнитті болып бөлінеді, қолдануына қарай қатты
магнитті және жұмсақ магнитті болып бөлінеді.Магнит
өрісінің кернеулігіне тәуелді әлсіз магнитті3
-бұл диамагнетиктер мен парамагнетиктер , күшті магнитті( темір,
никель, кобальт, қорытпалар(хром-марганец)) және магнит
өрісіне тәуелді емес3 (мыс, цинк,
күміс,алтын,сынап, висмут).
Заттың құрылысы
Барлық белгілі заттар қарапайым
бөлшектерден құралады1 : протондардан,
нейтрондардан және электрондардан
. Атом өзектері протон және нейтрондардан құралады,
электрондар атом сыртқы бөлігін яғни
қабыршақтарын толтырады. Кванттық механикада электрондардың қозғалысы
толқынды функциясымен қарастырылады, олар оқшауланған
атомдарда сфералық симметрияға ие болады, яғни электрондар
аралас тарап, тарамдалған3 бұлтты жасайды .
Әр заттың бөлшектері өзара
байланысқан болады, ол байланыстарды келесі түрлерге бөледі:
ковалентті, ионды, металл байланыстар
1)
Ковалентті
байланыс .Заттардағы бірнеше
атомдардың молекулаға бірігуі электрондардың арқасында
орындалады, олар барлық атомдар үшін ортақ
болады.Мұндайда оң зарядталған өзектер арасындағы
электронды бұлттың 3 тығыздылығы
жоғарлайды, сол оларды молекулаға біріктіреді – мұны ковалентті байланыс деп атайды. Ковалентті
байланысы бар молекулалардың құрылымы симметриялы және бейсимметриялы
болуына байланысты олар
бейтарап(нейтральный) және полярлы
болады ( сурет1 және 2 көрсетілген).Егер оң және
теріс зарядтардың ортасы электр өрісінде күштік сызық
бағытымен сәйкес болса, онда молекулалар бейтарап болады. Егер
сәйкес болмаса және бір қандайда қашықтықта
орналасса онда мұндай молекулалар полярлы деп аталады3 немесе
дипольды.
Сурет1 Бейтарап ковалентті байланыс Сурет2 Полярлы
ковалентті байланыс
Ковалентті байланыс көбінесе қатты кристалл
заттарда болады (мысалы алмаз).
2) Ионды байланыс
– оң және теріс зарядтары бар иондардың өзара тартылыс
күштерімен анықталады. Ионды құрылысы бар қатты
денелер жоғары механикалық беріктігімен және қатысты
жоғары балқыту температурамен сипатталады. Мұндай байланыс
көбінесе сілтілі металлдардың коллоидты тұздарында кездеседі.
Сурет
3 Тығыз ионды байланыс. Сурет 4 Тығыз емес ионды бйланыс.
3) Металл байланыс – кристалл заттардың пайда болуына алып келеді.
Металлдарды жүйе ретінде қарастыруға болады:ол жүйе
крисстал тор түйіндерінде орналасқан оң зарядты иондардан
құралады және еркін топталған электрондардың
ортасын ұстап тұрады.
Еркін электрондардың болуы металлдардың
жоғары электрөткізгіштігін және жылуөткізгіштігін білдіреді
және металлды кескен жерінде
жылтырауының себебі болады. қатты
тұтастығын білдіреді. Оң заряды бар иондардан
құралған.Кейбір бір валентті металлдар куб және гекса
торлы кристаллданады.
4) Ең әлсіз байланысты бұл Ван-дер-Ваальс
байланысы немесе қалдық байланыс деп атайды. Молекулалар арасындағы мұндай байланыс
келесі заттарда кездеседі -парафин, ерітетін температурасы өте
төмен, және молекулярлық кристалл торының
бостығын көрсетеді. Мысалы: сутегі атомын қарастырсақ.
Ол бір протоннан және бір электроннан тұрады, қарапайым
моделін қарастырсақ бұл электрон-шар атом
өзекшесінің орбитасында айналады.
Бақылау сұрақтары
1 Заттардың құрылысы
2 Химиялық байланыстардың
түрлері
3 Кристаллдық торлардың
түрлері
4 Кристалл құрлысының
дефектілерінің әсері
5 Электр техникалық материалдардың
классификациясы
Тақырыбы:Диэлектрлік материалдардың
физикалық процестері. Диэлектрлік материалдардың электрлік
сипаттамалары. Диэлектриктердің өрістенуі.
Диэлектрлік
материалдар, арналуы классификациясы, электрлік қасиеттерін
анықтайтын параметрлер және сипаттамалары.
МЕСТ-1988О-74
сәйкес диэлектрик бұл зат , оның негізгі қасиеті
электр өрісінде поляризациялану қабілеті бар. МЕСТ 21515-76
сәйкес– бұл материалдар, олардың диэлектрлік
қасиеттерін қолдануға арналған диэлектрлік материалдар
Диэлектрлік материалдарды пайдалану үшін
оның электрлік,
физика-механикалық және химиялық қасиетін білу керек.
Диэлектрлік материалдың электрлік қасиетін сипаттайтын шамалар:
1)
көлемді меншікті электрлік кедергісі: ρv=Rv
Мұндағы
:S-электродтың жоғары бетінің ауданы,h- диэлектриктің
қалыңдығы
2)
көлемді меншікті электр өткізгіштігі: γv
=
3) беттік
меншікті электр кедергісі: ρs=Rs
Мұндағы:d
- электродтың ені
l- электродтар
арасының қашықтығы
4) беттік
меншікті электр өткізгіштігі : γs=
5)
диэлектрлік өтімділігі E =
Мұндағы:Q-конденсатор
электродтарының арасында диэлектрикке
кернеу әсер еткен кезде.
Qо- егер конденсатор электродтарының арасында вакуум орналастырылған болса.
6) диэлектрлік
шығынның тангенс бұрышы
- tдб
7)
материалдың электірлік беріктігі Епр=
Мұндағы:Uпр
- [киловольт-кв] диэлектрикке әсер еткен кернеу және
соның әсерінің арқасында диэлектрикте тесілу процессі
өтеді
h-диэлектриктің
қалыңдығы, тесілген жердегі [мм]
Диэлектриктерді
Бірнеше
топқа бөлуге болады:
1-топқа
- электронды поляризациясы бар диэлектриктер (парафин сера, полистирол, бензол,
водород)
2-топқа-
электронды және дипольды релаксациялық поляризациясы бар
диэлектриктер (майлар, конифольды кампаундтар, эпоксидты смола целлюлоза ,
кейбір хлорлы углеводородтар).
3-топқа-
қатты бейорганикалық диэлектриктер электронды, ионды,
ионды-электронды релаксациялық поляризациялары бар болып бөлінеді.
А)
диэлектриктер электронды және ионды поляризациялары.
Б) И-Э-Р
поляризациялы диэлектриктерге бейорганикалық шыны, форфор, микалекс
жатады
4-топқа-
сегнетоэликтриктер (сегнет тұзы, метатитанит бария.)
Поляризация.
Кез-келген
диэлектрикте кернеу әсерінің арқасында пайда болатын
құбылысты поляризация деп атайды, ол зарядтарының тығыз
ығысуы. Поляризацияны сипаттайтын шама бұл диэлектрлік
өтімділік және диэлектрлік шығын бұрышы. Егер
диэлектрик поляризация арқасында
қызады, яғни, энергия шығыны болады. Поляризация
құбылысының арқасында диэлектрикте әр түрлі
таңбалы зарядтар пайда болады. Электродтың оң зарядты бетіне
теріс зарядтар, екі теріс зарядталған бетіне оң зарядтар
ығысады. Электр өрісі әсерін тоқтатса, зарядтар орнына
қайтады.
Поляризация
құбылысын екі топқа бөлінеді:
Бірінші
топқа – бұл диэлектрикте электр өрісінің
арқасында пайда болатын поляризация уақыты өте тез,
яғни диэлектрик қызбайды. Екінші топқа - бұл диэлектрикте поляризация
құбылысының арқасында ол қызады, яғни
энергия шығындалады. Бұл топтағы поляризацияны –
релосациондық деп аталады.
Поляризациялық
ерекшелігі диэлектриктерді бірнеше топқа бөледі. Бірінші
топқа – келесі диэлектриктер кіреді. Бұл электронды поляризация
құбылысы болатын, яғни
бұл нейтралды және нашар полярлы қатты заттар кристалл
және аморфты жағдайда болатын (бұл парафин, сера, полистирол
нейтралды, нашар полярлы сұйық , газ тәрізді заттар, бензол,
водород). Екінші топқа –
электронды және дикольды релоксациялық поляризация
құбылысы бірдей ететін диэлектрикте. Мұндай диэлектриктерге дикольды
органикалық сұйық және қатты заттар компаундтар
және майлы канифольды, элоксидті смолалар, целлюлоза,
және хлорлы көмірсутегі. Үшінші топқа –
электронды, ионды, ионды-электронды релаксациялық поляризация
құбылысы болатын диэлектриктер. Мұндай диэлектриктерге –
қатты органикалық емес диэлектриктер жатады.
Электронды
және ионды поляризация құбылысы болатын диэлекриктерге келесі
кристалл торлы заттар кіреді – кварц, слюда, корунд, рутил, тұзды тас.
Электронды ионды релаксациялық поляризация құбылысы болатын
диэлекриктерге келесі органикалық емес заттар жатады, бұл шыны,
фарфор микалекс. Төртінші
топқа – сегнетодиэлектриктер – сегнет тұзы, метатитанат барий .
Электронды
поляризация бұл атом мен иондарды электронды
қабыршағының электр өрісінің әсерінен
тығыз ығысуы мен деформациялануы. Мұндай поляризацияның
уақыты өте аз. 10-15
Электронды
поляризация – диэлектриктер барлық түрінде пайда болады және
энергияның шығыны болмайды,
диэлектриктік өтімділік температура өзгергенде заттың тығыздылығы
өзгереді.
Ионды
поляризация – ионды құрылыстар қатты заттарда болады
және тығыз байланысы бар иондардың ығысу пайда болады.
Температура жоғарлаған кезде иондардың тығыз байланысы
ажырап, иондардың ара қашықтығы үлкейеді. Ионды
поляризация уақыты – 10-12 секунд, ал диэлектрлік
өтімділіктің температуралық коэффициенті – оң
таңбалы болады.
Дипольды –
релаксациялық поляризация, басқалардан айырмашылығы энергия
шығынына болады. Оң және теріс зарядтардың орталары
сәйкес келсе, молекулалар – нейтралды деп аталады. Оң және
теріс зарядтардың орталары сәйкес емес, яғни бір-бірінен бір
ара қашықтықта тұратын молекулалар полярлы немесе
дипольды деп аталады. Мұндай дипольды-релаксациялық поляризация
диэлектрикте электр өрісінің әсерінің арқасында
дипольды молекулалардың хаосты қозғалысының пайда
болуының нәтижесінде болады.
Негізгі
диэлектриктерде пайда болатын құбылыстың бірі бұл
поляризация, яғни кернеудің әсерінен онда зарядтардың
ығысуы. Поляризация құбылысын сипаттайтын шама бұл
диэлектрлік шығындар бұрышы, егер диэлектриктегі поляризация
энергияның шашырауы болады, диэлектриктің қызуына алып
келеді.
|
Газ тәрізді диэлектриктер |
|||
|
ауа |
азот |
көмір
ангидрид |
Су тегі водород Н2 |
|
1 |
0,97 |
1,52 |
0,07 |
|
1 |
1,08 |
0,64 |
6,69 |
|
1 |
1,05 |
0,85 |
14,35 |
|
1 |
1,0 |
0,9 |
0,6 |
Бірақ
газдардың кейбір түрлері жоғары молекулярлы масссасы
және жоғары тығыздылығы бар болады, ауға
қарағанда электрлік беріктігі жоғары. Мысалы: SF6-
шести фтористая сера- 2,5 есе ауға қарағанда электірлік
беріктігі жоғары, немесе бұл газ «элегаз» деп аталады(конденсатор
кабель). ССЕ2 F2- дихлор дифторметон-фреон коррозия пайда
болдырады. Электірлік беріктігі элегазға жақын(холодильник).
Электротехникада
қолданылатын газдардың бірі бұл водород-өте жеңіл
және электр машиналардың суытқанда ауаның орнына
қолданылады. Водородпен суытқанда электр машиналардың
қуаты жоғарлатады. Турбо генераторлар синхронды кампенсоторлар
водородты суытумен жасалынады. Бірақ машина өте болу қажет
яғни ауа мен водород-жарылғыш қоспа болады. Электр вокуумды
приборларды-неон, аргон.
2) Сұйық диэлектриктердің бірі
бұл: Электро оқшаулағыш майлар- трансформатор майы,
конденсатор майы (конденсаторлы) ,кабельі майы.
Сұйық синтетикалық
диэлектриктердің электризоляциялық майларға
қарағанда электрлік сипаттамалары өте жоғары болып
келеді. Өрт қауіпсіздігін және жарылу қауіпсіздігін
сақтау керек қажет жайғдайларда қолданылмау.
Мұндай материалдарға -хлорлы углевороды жалпы «аскарелы» деп
аталады-бұл пиренол, пиролен, ороклар ,клофен ,сибанол, совол, совтол.
Фтороргоникалық сұйықтар- жоғары
молекулярлы органикалық заттар- целлюлаза, щелк, белки, каучерк.
4) Смолалардың түрлері -табиғи,
жасанды.
Табиғи смолалар- шеллак, канифоль, копалы
Жасанды смолалар:лактар ,компаундтар
Лак негізінің құрылысында еріткіш
болады.
Компаундтарда- құрамында еріткіш болмайды.
Бұл битумдардың қоспасы.
6) қағаздар мен картон
7) Лакотконь-лакталған мата (электр машина
аппараттар х/б және жібек)
8)
Пластмассалар: генитакс, текстолит
9)
Электркерамикалық материалдардың негізгі құрамы- каолин,ол ақ түсті топырақ .Орнатылуына
байланысты электркерамикалық материалдар бірнеше топтарға
бөлінеді:орнатылатын, конденсаторлы,
Орнатылатын
бұл электрофорфор, форфор, ультрафорфор (изоляторы высокого и ниского
напряжения) каркасы котушек, ламповые панели.
Физика-механикалық
сипаттамалары
ЭТМ-аз,
көп мөлшерді су тартып ылғалданады Р=
Ауаның
ылғалдығын φв=
Қатты
органикалық диэлектриктер:
органикалық шыны, табиғи смола, электроизоляциялық лак, эмали.
Бақылау сұрақтары
1 Диэлектрлік материалдың
анықтамасы
2 Диэлектрлік материалдардың
классификациясы
3 Диэлектрлік материалдардағы
физикалық процестер .
4 Физикалық процестердің
әсері .
5 Диэлектрлік материалдардың
электрлік сипаттамалары
Тақырыбы : Диэлектрлік материалдарының
электрлік сипаттамалары. Диэлектрлік өтімділігі және оның
өрістің процесстерімен байланысуы. Әр түрлі
диэлектриктер үшін температуралық және жиілік
тәуелділіктер.
Диэлектрлік
өтімділіктің –ε мәні бойынша поляризация
құбылысы жайлы тұжырым жасайды. Диэлектрлік өтімділік
–ε, материалдың
сыйымдылықты жасайтын қабілетін сипаттайтын параметр және ол
қатысты диэлектрлік өтімділік деп аталады.Электродтары бар
оқшауламаның бір бөлігінің электрлік сыйымдылығы
, яғни конденсатордың, геометриялық өлшеміне,
электродтардың кескін
үйлесіміне, материалдардың (конденсатор астарларының
арасындағы диэлектрик) құрылымына тәуелді болады.
Вакуумда -
ε= 1, ал басқа кез келген
диэлектрлік материалдың диэлектрлік өтімділігі бір санынан жоғары.
Практикада диэлектрлік өтімділіктің мәні өте
жоғары. Ол материалдың сыйымдылықты пайда болдыру
қабілетін анықтау мен қатар диэлектрлік материалдардағы
физикалық процесстерді сипаттайды.
Газдардағы диэлектрлік өтімділік- азын-аулақ
және бірге жақын, себебі газдардың тығыздылығы аз
(молекулалар арасындағы қашықтық
үлен).Әдетте газдардағы поляризация электронды немесе
дипольды, егер молекулалар полярлы болса, онда диэлектрлік өтімділік
молекула радиусы үлекйген сайын жоғарлайды.Температура және
қысым өзгерген кезде газдың бірлік көлеміндегі газ
молекулалар саны өзгереді, бұл газдың диэлектрлік
өтімділігінің өзгеруіне алып келеді.Молекулалар саны
қысымға пропорционал және абсолютті температураға кері
пропорционал.
Ылғалдық
өзгерген кезде, ауаның диэлектрлік өтімділігі, ылғалдықтың
өзгеруіне тікелей пропорционал аз мөлшерде өзгереді. Жоғары
температурада ылғалдықтың әсері бірталай
күшейеді. Диэлектрлік өтімділіктің температуралық
тәуелділігі келесі өрнекпен сипатталады.
Осы өрнек бойынша температуралық
коэффициентті есептеуге болады- яғни температура өзгерген кезде
диэлектрлік өтімділіктің қатысты өзгеруін есептейді
Полярлы емес газдың ТК мәні келесі
өрнек арқылы анықтайды.
мұндағы : Т - температура. К.
Бақылау сұрақтары
1 Диэлектрлік материалдардың
электрлік сипаттамалары
2 Диэлектрлік өтімділігінің
анықтамасын беріңіз
3 Газ тәрізді диэлектрлік
материалдардағы диэлектрлік өтімділігі
4 Сұйық диэлектрлік
материалдың диэлектрлік өтімділігі
5
Қатты диэлектрлік материалдың диэлектрлік өтімділігі
Тақырыбы :Диэлектриктердің электр
өткізгіштілігі. Газ тәрізді, сұйық және
қатты диэлектриктердің электр өткізгіштігінің
табиғаты. Қөлемдік және беттік өткізгіштік.
Өткізгіштің температураға, жиілікке және
ылғалдылыққа тәуелділігі.
Бақылау сұрақтары
1Диэлектриктердің электр
өткізгіштілігі
2 Газ тәрізді
диэлектриктердің электр өткізгіштілігі
3 сұйық
диэлектриктердің электр өткізгіштілігі
4
қатты диэлектриктердің электр өткізгіштігінің
5
Қөлемдік және беттік өткізгіштіктің себебі
Тақырыбы :Диэлектрлік шығындар. Диэлектрлік
шығындардың табиғаты. Әртүрлі диэлектриктер
үшін диэлектрлік шығын бұрышы тангенсінің
температураға, жиілікке тәуелділігі.
Диэлектриктегі энергия шығыны.
Диэлектриктің қызуы электр
өрісінің әсерінің арқасында болатын
құбылыс, бұл энергия шығынына алып келеді, осы құбылысты
диэлектрлік шығын деп атайды.
Диэлектрлік шығынды ерекшелігіне және
физикалық күйіне байланысты келесі топтарға бөлуге
болады:
1) поляризация арқасында;
2) электрөткізгіштігіне байланысты;
3) ионды диэлектрлік шығын;
4) құрылымы бір келкі еместігіне байланысты.
|
Диэлектрлік
шығын түрі |
Негізгі
ерекшелігі |
Диэлектрик
түрлері |
|
І.
поляризация арқасында |
|
|
|
а)
релаксациялық (дипо-льды және ионды) |
tgδ
– max температура-ға және жиілікте тәуелді |
дипольды
сұйықтық, қатты диэлектрик |
|
б)
резанонсты |
Температураға
тәуелді емес |
Барлық
диэлектриктер түрі |
|
в)
спонтанная поляризация |
tgδ
– өте жоғары |
Сегнето
электр |
|
ІІ.
Диэлектрлік шығын электр өткізгіштікке байланысты |
Шығын
жиілікке тәуелді емес t-ра жоғарлаған сайын өзгереді,
tgδ және жиілік
төмендейді |
Сұйық,
қатты диэлектр электр өткізгіш өте жоғары |
|
ІІІ.
Ионды д.ш. |
Кернеу
ионнизациялық кернеуден жоғарлаған |
Газ
және қатты |
|
ІV.
Құрылымы біркелкі емес |
өте
күрделі тәуелділігі tgδ
бұл диэлектр құрылымындағы компаненттерге
байланысты. |
Біркелкі
емес диэлектр |
tgδ – диэлектрлік шығынының танген
бұрышы деп аталатын шама диэлектриктегі қуат шығынынын
көрсетеді айнымалы кернеудегі. Бұл кез-келген диэ
электрикті сипаттайтын шама. Радиотехникалық
материал tgδ = 10-4. tgδ және ε
температураға тәуелді және айнымалы кернеу жиілігі.
tgδ
tgδ
f max
Бақылау сұрақтары
1 Диэлектрлік шығын анықтамасын
беріңіз
2 Диэлектрлік шығын бұрышы
тангенсін түсіндіріңіз
3 Диэлектрлік шығындардың
табиғаты
4
диэлектрлік шығын бұрышы тангенсінің температураға
тәуелділігі.
5 диэлектрлік шығын бұрышы
тангенсінің жиілікке тәуелділігі
Тақырыбы :Диэлектриктерді тесу. Қатты
диэлектриктерді тесу түрлері. Қатты диэлектриктерді тесу бойынша
сипаттамалы эксперименталдық заңдылықтары. Электрлік
сипаттамаларды өлшеу әдістері. Диэлектриктердің
физика-химиялық, жылулық, ылғалдылықтық,
механикалық және радиациялық қасиеттері
Айнымалы кернеу әсерінің арқасында
барлық диэлектриктерде электр энергия шашыранды жылу энергиясына
түрленеді. Диэлектриктер күшті электр өрісінің
әсерінен қызып, электр тоғын өткізе бастайды яғни
істен
Диэлектриктің электр беріктігін келесі өрнек
арқылы табылады
Uпр – кернеу, h – диэлектриктің
қалыңдығы. Пробой құбылысы екі топқа
бөлінеді:
1) диэлектрик қызғандағы пробой
яғни диэлектриктің электр тоғы әсерінің
арқасында қызц, кедергісінің азайып. Бұл электр
тоқтың жоғарлауына алып келеді, температурада
жоғарлайды, осылай электр тоғы бір жоғары шамасына жеткенде
диэлектрик изоляциялық қабілеттік жоғалтады.
2) электрлік пробой – бұл электр
өрісінің жоғары кернеуі әсерінің арқасында
диэлектриктегі еркін электрондардың кюбеюі. Кернеу жоғарлаған
сайын еркін электрондар көбейіп диэлектриктің пробой
құбылуына алып келеді.
Жылулық пробада температураға тәуелді.
Электрлік беріктік Eпр – электрлік пробойда
(уақыты өте аз болған соң) температура тәуелді
емес.
Eпр электрлік
Eпр
электр пробой
t
t0С
Eпр – электрлік беріктік Eпр
– температура тәуелдігі
уақытқа тәуелдігі
Бақылау сұрақтары
1 Қатты диэлектриктерді ата
2 Диэлектриктердегі тесілу
3
Диэлектриктердің физика-химиялық қасиеттері
4
Диэлектриктердің жылулық, ылғалдылықтық
қасиеттері
5
Диэлектриктердің механикалық және радиациялық
қасиеттері
Тақырыбы :Электр оқшаулағыш матералдар. Диэлектриктердің
классификациясы. Газ тәрізді
диэлектриктер. Электр энергетикалық жүйелерде және
құрылғыларда пайдаланылатын электр оқшаулағыш
сұйықтықтар. Мұнайлы оқшаулағыш майлар
және синтетикалық сұйықтықтар.
1) газ
тәрізді диэлектриктер
|
воздух |
Азот №2 |
Угольный
ангредид |
Водород
Н2 |
|
Плотность
1 |
0,97 |
1,52 |
0,07 |
|
Удель
теплопровод 1 |
1,08 |
0,64 |
6,69 |
|
Удель |
1,05 |
0,85 |
14,35 |
|
Электр
прочн 1 |
1,0 |
0,9 |
0,6 |
Бірақ газдардың кейбір түрлері –
жоғары молекулярлы массалы және жоғары
тығыздылығы бар болады, ауаға қарағанда электрлік
біріктігі жоғары. Мысалы SF6 – алты фторлы күкірт(сера)
- 2,5 есе ауаға қарағанда электрлік беріктігі деп аталады
(конденсатор, кабель).
ССl2 F2 – дихлордифторметом –
немесе практикада фреон, коррозия пайда болады. Электрлік беріктігі
элегазға жақын.
Электротехникада қолданылатын газдардың бірі
– бұл водород - өте жеңіл және электр машиналарды
суытқанда ауаның орнына қолданылады. Водородпен
суытқанда электр машиналардың қуаты жоғарлайды
және ПӘК ( КПД).
Турбогенераторлар, синхронды компенсаторлар водородпен
суытатын етіп жасалынады. Бірақ машина өте герметичный болу
қажет яғни ауа мен водород – жарылғыш қоспа болады.
Электрвакуумды аспаптарда – неон, аргон
деген газ қолданылады.
2) сұйық диэлектриктердің бірі
бұл:
Электроизоляциялық майлар – трансформаторлық
май, канденсаторлы май, кабельді май .
Сұйық синтетикалық
диэлектриктердің электроқшаулағыш майларға
қарағанда электрлік сипаттамалары өте жоғары болып
келеді. Сұйық синтетикалық диэлектриктердің өрт
қауіпсіздігін және жарылу қауіпсіздігін сақтау керек
жағдайларда қолданылады.
Мұндай материалдарға – хлорлы углеводород
жалпы аскарелы деп аталады – бұл перанол пирален ороклар клофен сибанол,
совол, совтол.
Совтол – трансформаторларда кремний органикалық
сұйықтар – диэлектрлік шығынның бұрышы өте
төмен. Марка ПЭС-Д фторорганикалық сұйықтар.
Тақырыбы :Қатты органикалық
материалдар. Шәйірлер, өсімдік майлары, лактар, эмальдар,
компаундтар, қылтанақты текстильдер, қатпарлар, каучуктар.
қасиеттері, қолданылуы, өндіріс технологиясы.
3) Жоғары молекулярлы органикалық заттар –
целлюлоза, жібек, белки, каучук.
4) Смолалар – табиғи және жасанды болып
бөлінеді: табиғи – шеллак, конифоль, жасанды копал.
5) Лактар – компауындтар
Лак негізгі құрылысында растворитель болады.
Компауынтардың құрамында –
еріткіш(растворитель) жоқ. Бұл битумдардың қоспасы.
6) Қағаз және картон.
7) Лакоткань – лак сіңдірілген мата (электр машиналарда, аппараттарда
мақта және жібек маталары қолданылады).
8) Пластмассалар: гетинакс, текстолит
9) Электркерамикалық материалдар. Негізгі
құрамы – каолин және топырақ. Қолданымына
қарай 1) қондырғылы
2)
конденсаторлы Е=20-300
3)
сегнетоэлектрлікЕ=1500-4000
Қондырғылы бұл электр фарфор,
радиофарфор, ультрафарфор.
Физико-миханикалық сипаттамалары.
ЭТМ – аз, көп мөлшерде су тартып
ылғалданады.
Химиялық сипаттамалары –
қышқылдық саны (мч) вязкость (пуаз) (пз) t=20,50 –
судың – 0,01 пуаз, вязкость кинитечекая и условная. Қатты
органикалық диэлектриктер органикалық шыны табиғи смала
электризроляция, лак, эмаль, компаунды.
Телефондық кабель қағаз, картон,
резинка, пластмасс
Конденсаторлық электр текстиль материалдар
желілер
локоткань –
төмен кернеу машиналарында паз және орамалар
арасында изоляция негізізінде х/б, жібекқ, капрон жоғары
температурада утюжат сонан соң лактап.
Қатты неорганикалық диэлектриктер
жоғары кернеулі слюда
электр машина конден- миканит-қатты және
жұмсақ лист материал
сатор электр
ламп мекалекс –
қатты сұр түсті слюда порош
ковой и шыны тез
еритін
керамика
фафор
минералды диэлектр – кварц асбоцемент,
мрамор.
Миконит – коллекторлы, прокладочный формовочный
коллектор-лардағы изоляцияға электр машиналар.
Тақырыбы: Қатты органикалық емес материалдар. Слюда ,
шыны,керамика, асбест, органикалық емес қабат қасиеттері,
қолданылуы, өндіріс технологиясы.
Тақырыбы: Өткізгіш материалдар.
Өткізгіштердің
классификациясы. Өткізгіштердің табиғаты.
Өткізгіштердің негізгі сипаттамасы.
Өткізгіш
материалдардың электрлік қасиеттері.
Өткізгіш
материалдар (мыс, алюминий, темір) кристалл құрылысты
материалдарға жатады. Кристалл
құрылысты денелердің, соның ішінде барлық
материалдардың өздеріне тән қаситтері болады.
Өткізгіш
материалдардың электрлік
қасиеттерін бағалауға меншікті кедергі β
қолданылады.
Өткізгіштердің электр тоғына көрсететін
кедергісі олар жасалынған материалға, сонымен қоса оның
ұзындығы мен көлденең қимасының
ауданына байланысты болады. Егер бір
материалдан жасалынған екі өткізгішті салыстырсақ, онда
көлденең қима аудандары тең болған жағдайда
ұзын өткізгіштің
кедергісі үлкен болады, ал ұзындығы бірдей
өткізгіштердің қайсысының көлденең
қима ауданы үлкен болса, соның кедергісі аз болады,
Өткізгіштің кедергісі -
R=ρ0·
Мұндағы, ℓ - өткізгіштің
ұзындығы.
Ѕ – көлденең
қимасының ауданы.
Ρ – меншікті
кедергі.
Өткізгіштің кедергісі
температураға тәуелді болады және металл
өткізгіштердің кедергісі арта түседі; температура
артқан сайын, температура төмендесе, кедергіде төмендейді.
Әр металл үшін кедергінің темперутуралық коэффициенті –
a – анықталған. Ол
өткізгіш температурасын өзгерткен кезде оның бастапқы
кедергісінің өсімін анықтайды. Әр түрлі
температуралы кедергілердің ара қатынасы келесі формула
анықтайды:
R2=R1[1+a(T2-T1)]
Мұндағы, a – кедергінің температуралық
коэффициенті.
Меншікті
электр кедергісі былай жазылады: ρt=ρ0[1+a(t-t0)]
енмесе ρ=R
Өткізгіш
материалының меншікті кедергісіне кері шама, ол меншікті
өткізгіштілік деп аталады
және
Электр
тоғы деп - зарядталған бөлшектердің (электрон
және ион) бағытталған қозғалысын атайды. Электр
тоғының пайда болуын
қарастырсақ ол келесімен түсініктеледі : электрондар – теріс
зарядты бөлшектер болып саналады, олар оң зарядты атом ядросымен
байланыста болады. Сыртқы электр өрісінің
әсерінің арқасында электрондар атомдардан ажырайды және
бір бағытта қозғалу қасиетіне ие болады, осылай элетр
тоғы пайда болады. Электрондарын жоғалтқан атомдар – оң
зарядты иондар болып қалады. Ал теріс зарядты иондар, бұл
басқа атомдардың электрондарын қабылдаған атомдар.
Олардың заряд саны қабылдаған электрондардың саны
сәйкес келеді. Осы еркін
электрондармен иондар электр тоғын
тасымалдаушылар болып табылады (бұлардың саны көбейген сайын материалдардың
өткізгіштілігі көбейеді). Неғұрлым материалдың
еркін зарядтары көп болған сайын, соғұрлым материалдардың
өткізгіштілігі жоғары болады.
Металдың
кристалл торының түйінінде орналасқан иондардың
энаргиясы көбейеді (тербелісі). Егер өткізгішті қыздырса,
мұндай тербеліс электрондардың қозғалысына кедергі
жасайды, себебі электрондармен иондар өзара жиі соқтығысады
да, электр тоғының пайда болуында кері әсер етеді, ток
азаяды, кернеу өзгермей тұрса да, яғни өткізгіштік
кедергісі көбейеді. Металл өткізгіштердің кедергісінің
шамасы металдағы қоспалардан тәуелді. Қоспалардан
тазартылған өткізгіш материалдардың меншікті кедергілері
төмен болады.
Өткізгіш
материалдарың классификациясы.
Электр
тоғын өткізетін материалдар ретінде қолданылатын заттар
сұйық, қатты, ал бір қолайлы жағдайларда газ
тәрізді денелер болады.
Қатты
өткізгіштерге металдар жатады, өткізгіш металл материалдар келесі
түрлерге бөлінеді:
1)
жоғары өткізгішті
2)
жоғары кедергілі.
Жоғары
өткізгіш материалдардан – сымдар, кабельдер, трансформатолардың,
электр машиналардың орамаларын жасап шығарады. Жоғары
кедергілі материалдардан –
металдар және қорытпалар, электр қыздырғыш
құрылғыларды, реостатарды
жасағанда қолданылады.
Металдарға
тән мөлдір емес белгілері бар жылу мен электр тоғын
жақсы өткізетін, соғуға, балқытып - пісіруге қабілеті бар
химиялық элементтерді айтады. Бұл қасиеттер бәріне
бірдей емес. Ол металдардың атомды-кристалдың
құрылысына байланысты.
Меншікті
кедергісі өте төмен материалдарды металдардан алу үшін,
оларды қоспалардан тазартады. Тұрақты токты қолданып,
электролитті ванналаржа металдарды қоспалардан тазартады. Мысалы, мыс
алайық, тұрақты ток ваннада өткенде (ваннада- CuSO4)
, мыс ериді, таза металл – катоды қоспалар ваннаның түбіне
түседі. Қоспалары – оловр, сурьма, сера, фосфор.Металл
өткізгіштердің электр өткізгіштілігіне металдарды механикалық
өңдеуден өткізгенде деформацияға ұшырайды, осы
әсер етеді, төмендетеді. Деформация жөндеу үшін металды
қайта қыздырып, электр өткізгіштілігін арттырады.
Металдар
қара және түсті болып классификацияланады. Қара
металдар – темір және оның қорытпалары (болат пен шойын)
жатады. Түсті металдарға - өзіне тән бір белгілі
түсті болады ( алюминий, мыс). Тазалығына байланысты өте
таза, тазалығы жоғары, техникалық таза болып ажыратылады.
Өте таза – А 999/99,99%
Тазалығы жоғары – А
97/99,97%
Техникалық таза – А 85, А8, А7,
А6.
Тақырыбы :Жоғары өткізгіштік
материадар. Мыс, оның қасиеттері, қолданылуы. Мыстық
балқымалары. Алюминий, оның қасиеттері, қолданылуы.
Алюминий негізіндегі балқымалар. Кедергісі жоғары өткізгіш
материалдар, олардың түрлері, қасиеттері. Түйіспелі
құралдар. Аса жоғары өткізгіштер және
криоөткізгіштер, олардың қасиеттері, қолданылуы.
Қыздырғыш
құрылғыларды ,жүргізіп жіберетін реостаттар және
реттеуіш реостатарады, кедергілерді жасап шығару үшін
қолданылатын материалдардың негізгі қасиеті меншікті кедергілер
жоғары болуы тиіс. Олар келесі
шама арасында болады -1,5
Ом мм2/м. Сондықтан олар электр кедергілері жоғары
қоспалар деп аталады. Әр
түрлі жағдайда
қолданылғанда, ол материалдардың қосымша
сипаттамасы болады, яғни бірінші топқа ол материалдардың:
а) αρ
– меншікті электр кедергісінің температуралық коэффициенті
өте төмен.
б)
термоЭҚК – төмен. Осындай қасиеті бар материалдардан
кедергілер жасайды. Екінші топқа кіретін материалдарға келесі шарт
қойылады:
а)
меншікті электр кедергісінің температуралық коэффициенті αρ
– төмен;
б)
жоғары температураға төзімді;
в) оларды
өндіргенде арзан және дефицитті болмауы қажет;
г)
устойчивость против окисление.
Кедергілерді жасап шығару
үшін көбінесе қолданылатын материалдардың
құрамы: Cu- мыс, Al- алюминий, Fe- темір, Mn- марганец, Ni- никель,
Cr- хром.
Манганин - Cu, Mn, Ni ρ=0,42-0,48; αρ=30-60
Фехраль - Mn,
Ni, Cr, Al, Fe ρ=1,26; ТЭДС
в контакте с медью +1,0 мкв0С
Хромаль - Mn, Ni, Cr, Fe
ρ=1,4 ; αρ=50; αρ=100-200;
Изабелин
- Cu, Mn, Al ρ=0,5; αρ=0 ТЭДС =0,2;
Константан - Cu, Mn,
Ni ρ=0,5; αρ=50[10-61/с]; ТЭДС=-400мкв/С0;
Никелин - Cu, Mn, Ni
ρ=0,4; αρ=110; ТЭДС =-30,0;
Нихром -
Mn, Ni, Cr ρ=1,0-1,15; αρ=100-200.
Тақырыбы :Жартылай өткізгіш материалдар.
Жартылай
өткізгіштердің классификациясы. Электр
өткізгіштіктерінің табиғаты және жартылай
өткізгіштерінің негізгі сипаттамалары. Параметрлердің
температураға, электр өрісінің кернеулігіне,
жарықтыққа тәуелділігі.
Атомдарда белгілі бір энергетикалық
деңгейлерде электрондар өзекті (ядро) айнала қозғалып
жүретін белгілі, ең сыртқы энергетикалық
деңгейдегі электрондар валенттік деп аталады, электрондар өзекпен және
өзінің атомымен әлсіз байланыста болады. Атомдар кристалл
түзген кезде, осы валенттік электрондар көршілес атомдардың
әсерінен ығысып оларға ортақ энергетикалық
деңгейлерді қамтитын энергетикалық аймақтарда
қозғалып жүреді. Ал атом сырттан энергия қабылдаса,
онда валентті электрондардың энергиясы артып атомдарға ортақ
аймақтағы жоғарғы энергетикалық деңгейлерге
өтеді. Бұл кезде заряд тасымалданады, яғни денеде электр
тоғы жүреді. Кристалда атомдардың валенттік электрондары
жүретін энергетикалық деңгейлерді қамтитын
аймақты валенттік аймақ деп атайды.
Қозған валенттік электрондардың
жаңа энергетикалық деңгейлерін қамтитын аймқты
өткізгіштік аймақ деп атайды. Өткізгіштік және
валенттік аймақтардың арасында атомдардың өзара
әсерінен және электронның өз атомымен
әрекеттесуіне байланысты электрондар жүре алмайтын
энергетикалық деңгейлер пайда болады. Осы электрондар
жүреалмайтын энергетикалық денгейлерді қамтитын аймақты
тыйым салынған аймақ деп атайды. Әр түрлі материалдар
үшін тыйым салынған аймақтың энергетикалық ені де
әр түрлі болады. Мысалы металдарда валенттік аймақ пен
өткізгіштік аймақ түйісіп жатады, яғни тыйым
салынған аймақ болмайды. Сондықтан металл атомындағы
валентті электрондар электр өрісінің әсерінен өткізгіштік
аймаққа өтіп немесе тіпті өз атомын тастап басқа
атомдардың энергетикалық денгейлеріне өтіп электр тоғын
түзеді.
Диэлектриктерде тыйым салынған аймақтың
энергетикалық ені өте үлкен .Мұндай енді
энергетикалық аймақты секіріп өту үшін электронға
үлкен энергия жұмсау керек. Осы себепті де диэлектрик материал
тесілген ге дейін онымен электр зарядының тасымалдануы болмайды,
яғни ток жүрмейді. Шала өткізгіштерде тыйым салынған
аймақтың ені диэлектриктерге қарағанда енсіз болады.
Мысалы германий Ge-0,72Эв, силицийде -1,12 Эв. Сондықтан электр
өрісінің, жылудың жарықтың немесе басқа бір
энергия көзінің әсерінен қозған электрон
валенттік аймақтан өткізгіштік аймаққа оңай
өтіп электр тоғын тудырады. Валекнттік аймақта, кеткен
электронның орнына бос энергетикалық денгей қалады. Бұл
бос энергетикалық денгейге көршілес атомның электроны келіп
орналасуы мүмкін. Сонымен әуелі заряд тасымалдаушы қос
бөлшек пайда болады, оның бірі өткізгіштік
аймақтағы электрон болса, екіншісі валенттік аймақта пайда
болатын кемтік деп аталатын бос энергетикалық денгей. Бір кемтік
электронмен толғанда, осы электрон кеткен жерде екінші кемтік пайда
болады,ал екінші кемтік электронмен толғанда үшінші кемтік пайда
болады. Ендеше кемтіктердің толу бағыты электрондардың
жүру бағытына қарама-қарсы болғандықтан
кемтікті оң зарядты бөлшек деп атайды. Жартылай өткізгіштерде
электрон-кемтік заряд тасымалдаушы қос бөлшектің пайда
болуымен түзелетін электрөткізгішті өзіндік
электрөткізгіштік деп атайды.
Заряд тасымалдаушы электрон-кемтік қос
бөлшегінің пайда болуын генерация деп атайды. Ал электронның
кемтікті толтырып осының салдарынан электрон- кемтік қос
бөлшегінің жойылуын олардың рекомбинациясы деп атайды.
Электрон-кетік қос бөлшектің пайда болу және жойылу
мөлшері температураға байланысты. Температура жоғарласа
электрөткізгіштігі жоғарлайды. Бірақ таза жартылай
өткізгіштерде пайда болатын және жойылып отыратын электрон-кемтік
қос бөлшектерінің саны өзара тең
болатындықтан заряд тасымалдаушылардын саны көбеймейді.
Сондықтан таза жартылай өткізгіштердің электрөткізгіштігі
өте төмен тіпті диэлектриктерге жақын болады,
электрөткізгіштігі өзгереді егер құрама қоспа
түрінде басқа элементтердің атомдары болса. Негізгі жартылай
өткізгіш материалдарға электрон-кемтік өткізгіштігі бар
бұл- германий, кремний селен карбид кремния негізінен төрт
валентті.
Электронды және кемтікті екі жартылай
өткізгіштің кристалын алып беттерін тегістеп бір-бірімен
түисітірелік. Түиіспе аймағында кемтік пен электрондар
рекомбинацияға түседі.
Электрондар кемтіктерді толтырады да түиіспе
аймағында заряд тасымалдаушылар таусылып иондар ғана қалады.
н – түрлі шала өткізгіште оң зарядты иондар р-түрлі
шала өткізгіште теріс зарядты иондар. Осы себептен н – түрлі
өткізгіштен р-түрлі өткізгішке бағытталған электр
өрісі пайда болады. Бұл өріс кемтіктердің н –
түрлі шала өткізгішке, ал электрондардың р-түрлі шала
өткізгішке өтуіне қарсы әсер ететіндіктен бөгет
өріс пайда болады, ал осы өріс әсер ететін аймақты
бөгеттік аймақ деп атайды. Бұл бөгет өріс негізгі
емес заряд тасушыларға кемтіктерді – (н – түрлі) электрондарды
(р-түрлі) өткізгіште қозғалысқа келтіреді.
Бұл негізгі емес заряд тасушылар түзейтін ток дреифтік ток деп
аталады.
Бөгеттік қабатта негізгі заряд
тасымалдаушылар болмағандықтан оның кедергісі өте
үлкен болады.
Осындай р және н түрлі екі жартылай
өткізгіштің түиіспесін р- н өтпесі деп атайды.
н
р
р н
Түиіспелік қабаттың кедергісі азаяды
онымен ток жүреді. Бұл ток тура ток деп мұндай қосылуды
тура
Онда кернеу көзі тудыратын өрістің
кернеулігі мен бөгет өрістің кернеулігі бағыттас
болады.
тура
қосылу деп атайды.
р-түрлі
өткізгіштен
н-түрлі
бағытталған электр өрісі пайда болады.
Қорытқы өріс негізгі заряд тасымалдаушы
бөлшектердің қозғалыс бағытына қар сы, бөгеттік
қабаттың кедергі ортада. Кері ток немесе дремфтік деп аталатын ток
пайда болады. Жарытпалы өткізгіште негізгі емес заряд
тасымалдаушылардың концентрациясы өте аз.
Сонымен р-н өтпесі кернеу көзіне тура
қосылғанда оның кедергісі аз болады, ток жүреді, ал
керісінше қосылғанда өтпенің кедергісі артады, ток
жүрмейді. Яғни р-н өтпесі вентилдік, яғни токты бір
бағытта ғана өткізеді.
Бір р-н өтпесінен тұратын және екі
шықпасы бар құрылғы шала өткізгішті диод деп
аталады.
Жартылай өткізгіш материалдарының электрлік
кедергісінің мәні өткізгіштермен диэлектриктердің
арасынан орын алады. Химиялық құрамы күрделі және
бір-бірінен құрамына байланысты айырмашылығы үлкен
және әрқайсысы спецификалық қасиетімен
ерекшеленеді.
Техникалық жартылай өткізгіш материалдарды
химиялық табиғатына байланысты келесі үш топқа
бөлуге болады.
1) Кристалды жарттылай өткізгіштер, яғни
элементтің атомымен малекулаларынан құралған және
өте көп қолданылатын германий, кремний, селен және бір
атомды за ттар оларды негізгі материалға ендірілуі мүмкін активті
қоспа ретінде фосфор, мышьяк бар олово, индыш.
2) Метал окистерінен Cu2O, ZnO , кадмий окисі
TiO2 –двуокись титана, окись никеля NiO
3) Мыс және
кадмиймен күкіртS , селен Se,
теллур Te қоспалары , мұндай қоспалары бар заттар
сүлфидтер ,селенидтер,
теллуридтер деп аталады.
Әр бір жартылай өткізгіш материал электронды
және тетіктік өткізгіші бар, және де бос қалған
электрондар санына тең болады
Тақырыбы :Жартылай өткізгіш
құралдарды алу және жаңарту технологиясына жалпы шолу.
Германий, кремний олардың негізгі қасиеттері, қолданылуы.
Құрамы күрделі жартылай өткізгіштер. Жартылай
өткізгіштіктерді қолданудың артықшылықтары.
Өнеркәсіптік электроникада негізінен жартылай
өткізгіштен жасалған
құрылғылар қолданылады. Мұның себебі
вакуумдық құрылғыларға қарағанда
жартылай өткізгіштен жасалған құрылғылардың
көлемі әлдеқайда кіші, сенімділігі жоғары, энергияны аз
жұмсайды және арзан.
Электр өткізгіштігі жағынан өткізгіштер
мен диэлектриктердің аралығынан орын алатын материалдарды жартылай
өткізгіштер деп атайды. жартылай өткізгіштердің
өткізгіштерден айырмашылығы олардың температурадағы
жарықталынуға, сығылуға, электр өрісіне
және босқа себептерге күшті дәрежеде тәуелді
болатын электрондық және «кемтіктік» өткізгіштігі бар.
Жұмыс істеу тәртібіне және
атқаратын міндетіне қарай жартылай өткізгіштік диоттар
әр түрлі болады. Ең көп тараған диодтар
түзеткіштік диод, стабилитрон, варикон, фоториод, жарық диод.
Түзеткіш диод – айнымалы токты түзету
үшін р-н өтпесінен вентильдік қасиетіне негізделген.
Силиции және германиден жасалады. Силициден
жасаған 1500 – 2000С дейінгі t да жұмыс ст.
Германиден жасаған 85 - 1000С.
Стабилитрон – тоғы өзгергенмен кернеуі
тұрақты болып қалатын жартылай өткізгішті диод.
Яғни кернеуді тұрақтандыру үшін әртүрлі
қондырғыларда қолданылады.
Варикон – Бөгеттік қабаттың бір
жағында оң екінші жағында теріс заряд пайда
болатындықтан және осы зарядтар онда электр өрісін
тудыратындықтан р-н өтпесінің электрлік сыйымдылығы
болады. Яғни сыйымдылығы кері кернеуден тәуелді өзгеріп
отыратын шала өткізгішті диодты варикон деп атайды. Яғни электрлік
сыйымдылығы бар элемент ретінде пайдаланылады.
Фотодиод – Кері тогы р-н өтпесінің
жарықталуына байланысты өзгеріп отыратын жартылай өткізгішті
диод фотодиод деп аталады.
Жартылай өткізгішті резисторлар варистор,
терморезистор, фоторезистор, тензорезистор.
Варистор – кернеуі өскен сайын кедергісі азаятын
жартылай өткізгіштен жасалған резистор.
Ұнтақ силиции карбидін байланыстырушы ретінде
саз қосып жоғары температурада күидіру арқылы жасайды.
Олардың концентрациясы негізінен шыбық не диск түрінде
болады. Варистор электр тізбектерін немесе әр түрлі элементтерді
асқан кернеуден сақтау үшін қолданылады.
Терморезистор – кедергісі температурадан тәуелді
өзгеріп отыратын шала өткізгіштен жасалған резисторды
терморезистор деп атайды.
Екі түрі – термистор и позистор.
Температурасы өскенде кедергісі артатын – позистор.
Термистордың құрамына – темірдің
тотығы никель, кобальт, титан кіретін жартылай өткізгіштен жасалды.
Позисторды – цезии, лантон немесе ниобии
қосылған баридың титанатынан жасалады.
Терморезисторлар -
температураны реттеу және өлшеу, қызудан қорғау,
өрттен сақтандыру аспаптарында қолданылады.
Фоторизистор – кедергісі жарықталынуынан
тәуелді жартылай өткізгіштен жасалатын резистор – фоторезистор деп
атайды.
Фоторезистор – ішкі фотоэффект құбылысы
байқалатын кадмидің висмуттық германиидің,
силициидің сульфидтерінен және селениттерінен жасайды. Мұндай
материалдарға жарық түскен кезде олардың атомдарында
электрондар қозыпжоғары энергетикалық деңгейлерде
ауысады. Сондықтан жарықталынуы арқан сайын оның
кедергісі азаяды. Фоторезисторларды әртүрлі релелерде және
бөлшектерді буындарды санау үшін қолданылатын аспаптарда
пайдаланылады.
Терморезисторлар – кедергісі механикалық
деформациясына байланысты өзгеріп отыратын өткізгіштен
жасалған резисторды тензористер деп атайды.
Тензорезис торды әдетте электр өткізгіштігі
немесе р түрлі силицииден жасайды. Кесек силицииді тілікшелерге кесіп
үстінің кедір-бұдырын тегістеп электрод ұштарын
дәнекерлейді.
Негізінен қатты денелердің деформациясын
өлшеу үшін қолданылады.
Германии – 4-ші группа элементті Менделеев системасында
металл – күміс тәрізді өні кристалл куб тәрізді
структурасы балқыту температурасы – 958,50 С.
Табиғатта көп кездескенмен өте аз
мөлшерде цинк рудаларында көмір заласында.
Негізгі металлургия заводтарындағы
қалдықтарында және көмір заласын мұндай
түрін балқытып тазалаудан өткізіп қолданылады.
Ол өте қатты, шытынағыш сондықтан
механикалық өңдеуден өткізілмейді. Алмаз рамен
өте жұқа табақшаларға кесіп қолданылады.
Кремний – табиғатта көп кездесетін материал
секілді.
Балқыту температурасы 14200С кремниден
нүктелік – жазық триодтар фотоэлементтер.
Тақырыбы :Магниттік материалдар.
Магниттік материалдар классификациясы.
Магниттелудің табиғаты. Магниттік материалдардың негізгі
сипаттамалары Магниттік шығындар және оларды азайту жолдары.
Магниттік жұмсақ, магниттік қатты материлдар, олардың
қасиеттері, қолданылуы. Арнай магниттік материалдарға жалпы
шолу
Магниттік материалдар және олардың
негізіндегі элементтер
Магниттік материалдар ретінде электр техникада негізгі
қолданылатын ферромагнитті заттар және ферромагнитті химиялық
қоспалар.
Магнитті
материалдар
1) магнитті
жұмсақ материал
2) магнитті қатты материал
3) арнайы қолданылады
а) таза и
техникалық темір – шойынды мартен пештерінде рафинирлеу арқылы
алынады
б) болат
в)
альсиферы-
Электр машиналардың, трансформаторлардың
индукциялық катушкалар өзектерін және магнит
тізбектерінің негізгі қондырғыларын жасап
шығарғанда қолданылытын материалдарды магнитті материалдар
деп атайды немесе фарромагнитті топ дейді. Мұндай
материалдарға-таза темір , никель кабальт және олардың
қоспалары жатады.
Ферромагнит материалдардың негізгі қасиеті
бұл магнит өрісінің әсерінің арқасынада
магниттенуі. Ферромагнит материалдың магниттенуін материалдың
магнит моментті анықтайды яғни
М = i S
Мұндағы
i-соленондтың жалпы тоғы [А]
S-орама
ауданы см2
Соленоидтар -бұл өткізгіш , спираль
орамасында ток жүреді. Ферромагнит материалдың магнитті күшін
магнит ағымы деген шама (В)
анықтайды.
В = µ
н немесе В = н + 4 π I [гаусе]
µ
(греческий «лей») – магнитті өтімділік
µ =
Яғни феррогмагнит материалды сипаттайтын негізгі
параметрлер бұл:
µ -
магнитті өтімділік
Вr-
(магнит ағымы) қалдық магнит индукциясы
Нс-
магнит өрісінің кернеу күші.
Барлық ферромагнит материалдарда келесі
құбылысты байқауға болады ол гистерезис деп аталатын
құбылыс. Бұл µ, не, вr- магнит шамалар
ферромагнит материалдарды екі негізгі топқа бөледі магнит-жұмсақ,
магнит-қатты материалдар.
Яғни магнит-жұмсақ материалдардан
электр машиналардың, транафор матордың өзегін, магнит
тізбектерде әртүрлі қондырғыларды жасап шығарады.
Себебі айнымалы магнит
өрісінің әсерәнің арқасында тез қайта
магниттеліп. өте аз шығынсыз, және М-магнит өтімділігі
өте жоғары, Нс-коэрцитивті күші төмен, Вs-магнит
индукцияның шамасы жоғары сипаттамалы материалдар қажет.
Магнитті-қатты материалдардан тұрақты
магнит жасалып шығарылады. Себебі
бұл материалдар бір магниттелінген соң ұзақ
уақыт сол күнін сақтай алады. Бұл материалдардың:
Нс-
коэрцитивті күші өте жоғары
М- магнит
өтімділігі төмен
Вr- қалдық магнит индукциясы
жоғары болу қажет
Ферромагнит материалдардыөтетін физикалық
процестер өте күрделі ал күрделі крисстал
құрылысының арқасында ферромантит материалдың
әр атомы өзіндікмагнит моментімен анықталады. Яғни
ферромагнит материал сыртқы магнит өрісінің әсерінсіз ,
магниттелініп тұрады, себебі әр атом магнит моментімен
жинақталып топтүзепматериалдың криссталл аймағын
толтырады. Ол аймақтағы моменттердің бағыты
материалдың кристалл құрылысына байланысты болады.
Көршілес орналасқан топтар бір-біріне бағыттас , немесе
қарама-қатсы болып та келеді. Бұл бағыттары
сыртқы магнит өрісінің арқасында өзгеріп бір
бағытта болып ағады.
Барлық форромагнит материалдар бір температурада
өзіндік магнит қасиетін жоғалтады, себебі кристалл
құрылысы өзгереді: бұл температара Кюри деп аталады.
Темір-7000С кобальт-11200С никель-3580С
Ферромагнит материалдың қасиетоның химиялық
құрамына байланысты және жасап шығарғандағы
термикалық өндеуіне. Электр және радиотехникада
қолданылатын ферромагнит материалдар құрамы: негізгі темір
және оның қоспалары: 5-6% кремний 30% одан жоғары
никель.
Индуктивті катушкалар
Әр түрлі электр
құрылғыларда магнит өрісін тудырып, олардың
өзара немесе токпен әрекеттесуін пайдалануға болады. Ал
кейбір құрылғыларда магнит өрісі ЭҚК тудыру
үшін керек . әдетте магнит өрісін ферромагинтті өзегі
бар арнаулы шарғылардың көмегімен қаздырады.
Магнит өрісінің негізгі шамалары:
Магниттік индукция (В)-магнит өрісінің онда қозғалып
келе жатқан зарядқа әсер ететін әрекет күшін
көрсететін шаманы айтады.
В=
Магнит ағыны Ф-бір аудан арқылы өтіп жатқан магниттік
индукция векторының ағыны Ф [Вv] Вебер
Магнит
керенеулігі-Н=
Ал индуктивті катшкалардың сипаттамасы мыналар L
индуктивтігі, төзімділігі, меншікті сыйымдылығы,
индуктивтілігінің температуралық коэффиценті. Катушканың
иендуктивтігі корпостың диаметріне, көлеміне, сым орамдарының
санына байланысты. Катушкалардың меншікті сыйымдылығы сым орамдары
мен сымның қабаттарына бйланысты. Ортаның температурасы
өзгергенде катушканың номиналдық мәндері
өзгереді.
Жалпы алғанда идеал индуктивті шарты
электрэнергиясын қайтымсыз түрлендірмейді деп айтуға болады:
электр энергиясы бір ширек периодта электр көзінен шарғыға
бағытталып, онда магнит өрісінің энергиясына
түрлендіреді де, екінші бір ширек периодта магнит өрісі өздік
индукция ЭҚК-ін тудырып, электр энергия қоректендіру көзіне
қайтарылады.Былайша айтқанда шарғы электр энергиясын
жұтпайды.Қанша энергия қабылдаса,сонша энергия
қайтарады. Осы алмаспалы энергияны сипаттайтын қуатты-реактивті
қуат.Ал шарғының айнымалы тоққа көрсететін
кедергісі реактивті кедергі деп аталады.
X2=W2=2nf2 кедергінің жиілікке байланысты
екенін көрсетеді.
Ферромагнитті маиериалдан жасалған өзекше
магнит өрісін күшейтетіні белгілі. Мұның себебі
оның затының қасиетінде. Ферромагнитті денелер магниттенген
аймақтардан тұрады. Аймақтардың магниттік күшін
магниттенгендік векторыиен анықтайды. Олардың
бағыттарыәр жақты болғандықтан тұтас
алғанда дененің магниттік қасиеті білінбейді. Егер
ферромагнитті денені магнит өрісіне қойса, олда аймақтардың
магниттенгендік векторы өрістің бағытымен бірынғай
орналасады да дене магниттенген болып шығады. Сондықтан магнит
тізбегінің ферромагнитті бөлікшесінде өрістің магниттік
индукциясы бірнеше есе күшейеді де шорғының магнит
қозғалушы кұшін азайтуға мүмкіндік береді.
Өзексіз
және ферромагнитті өзегі бар шарғылар болып береді.
Мұндай шарғылардың көмегімен оларда бірдей магнит
индукциясын алу үшін әр түрлі магнит қозғалушы
күш тудыру керек, яғни өзексіз шарғыда ферромагниттік
өзегі бар шарғыға қарағанда бірнеше есе
үлкен ток туғызу керек.
Соңылаулы
өзегі бар, саңылаусыз өзегі бар шарғылар болып
бөлінеді. Мысалы: электротехникалық болат өзегі жіне ауа
соңылаы бар шарғының мұндай тізбектер әр
түрлі ремлерде кеңінен магнит қолданылады,
дросселдердің ауа саңылауы реттелмелі болып келеді.
Дроссель-индуктивтік кедергісін реттеуге болатын
құрылғы неміс тілінен алынған сөз
тұншықтыру, қысқарту, азайту деген мағына
білдіреді. Дроссельді кісірістру
трансформаторлардың тоқтың электрлік
қозғалтқыштарда айналу жиілігін реттеу үшін
қолданылады.
Трансформатор құрылысы негізгі магнит
өткізгіш өзектен және кем деген де екі орамадан тұрады.
Орамалар трансформаторлар түріне қарай өзекте бірінің
үстіне екіншісі, қатар немесе әр жерге орналасуы
мүмкін. Ормалардың бірі керенеу көзіне қосылады да,
екіншісі электр қабылдайды. Орамалардың орамдары бір-бірінен
өзектен изоляцияланған. өзек қалындығы 0,3-
Үш фазалы трансформаторлардың кірмелік
және шықпалық орамалары жұлдызша немесе
үшбұрышша жалғанады жалғану түрлері
орамалардың және электр қабылдағыштардың номинал
кернеулерімен анықталады.
Трансформаторларда жалғану группа деген
ұғым бар, ол группалар түрі көп болмау үшін
эаводтар екі жалғау группасына трасформаторлар шығарады.
Әдетте орамалар бағыттас оралатындықтан жалғану
группалары.
Автотрасфоматорда ормалары кірмелігі де және
шықпалығы ортақ ормдары болады. Әр түрлі кернеулі
электр жемілерін байланыстыру үшін, және лабораторияларда керенеуді
бірітіндеп реттеу үшін қолданылады.
Бісірістіру (екі металл затты электр тағымен
қыздыру) автотрансформатор арқылы балқытып барып біріктіру.
Бұл трансыор олардың кірістіру тоғын реттейтін реактивті
шарғысы болады. Бұл шарғы шықпалық орамаға
бағыттас немесе қарсы жалғанады, жеке өзекке
орналасады. Бөлек өзекке орналасқан жұмыс кезінде онша
ыңғайлы емес.
Электрорадиотехникада қолданылатын магнитті
жұмсақ материалдар бұл таза техникалық темір (армко -
темір, корбонилді темір) электротехникалық болат, темір және никель
қоспалары немесе пермалай, альсиферн бұл темір кремши алюминий
қоспасы.
Соңғы уақытта радиотехникада өте
көп қолданылатын материалдар- керамикалық магнитті
материалдар немесе мұны ферриттер оксиферлер деп те атайды. Бұл
материалдардың барлығының – магнитті өтімділігі
өте жоғары, коэрцитивті күші – төмен, магнит индукциясы
жоғары.
Түрлі магнит өткізгіш, өзекшелер,
магнит экрандар индукторларды жасап шығару үшін қолданылатын
материал бұл армко - темір. Армко – темір құрамында кислород
жоқ деп, ал углерод 0,025%. Құрамынан кислородты келесі
қоспалар арқылы Si, Mn шығарылады.
Карбонильді темірді – газ тәрізді
карбонильдітемірден Fe(CO)5 алынады – 3500 с температурада порошок
тәрізді күйге айналады, яғни керамикалық метормен.
Мұндай материалдар магнитті өзекшелер жасау үшін
қолданылады.
Магнитті жұмсақ
қоспалар.
Мұндай
материалдардың бірі – бұл альсифер құрамы темір 85%,
алюминий – 5,4% , кремний – 9,6%.
Магниттік қасиеті μο – 35000
μmax –
117000
Нс = 0,0221→оэрцитивті күші
Вr = 3350 – 11000
Р2 = 28 эр / см3
ρ = 0,81 омм2/м
Мұндай материалдың кемшілігі бұл
оның өте қолайлылығы, тез сынатыны. Сондықтан
мұндай материалдардан детальдардың құйылмалы етіп
шығарылады және өте күрделі формалы болуы мүмкін.
Детільдарды өңдеген кезде тек шлифование жасап шығарады.
Техникалық қоспалардың химиялық
құрамы өзгеше, сол себебтен магниттік қасиеті
өзгешелеу болады. Альсифер тез сынатынболған соң, ол материал
порошок күйінде, магниттік диэлектрлік ретінде қолданылады.
Пермолой – темір және никель қоспалары.
Мұндай материалдың құрамында никель 40 - 80% болады.
Магнитті қасиеті өте жоғары
1)
бастапқы және
максималды магнитті өтімділігі өте жоғары.
2)
Коэрцитивті күші
төмен
3)
Магнит индукциясы
үлкен
Ал 30 % ке дейін никель бар қоспада меншікті
электрлік кедергісі жоғары болып табылады, ал сонан соң
төмендейді. өте қажетті температура мұндай
қоспаларда, никельдің қоспадағы мөлшеріне
байланысты.
Яғни мұндай қоспалардың магниттік
қасиеттері қоспалар құрамына байланысты. Электр
және радиотехникада қолданылатын пермалои қоспасын төрт
топқа бөлуге болады, құрамына және
қолдануыну байланысты:
1)
жоғары никельді –
78,5 % никель нелегированный кермал – 0,3 – 0,8 % марганец. Магниттік
қасиеті 6500 С температурадан тез ауамен суыту кезде.
2)
Жоғары никельді –
легированный 72 - 80% және өте аз мөлшерде молибтен, хром,
кремлий және мыс бар қоспада.
3)
Аз никельді 40 – 50 %
4)
Аз никельді және
құрамында марганец, кремлий, хром. Пермалойды
қолданылғанда келесі бір жәитке, назар аудару қажет
бұл механикалық воздействие.
Магнитті қатты материалдар
Магнитті қатты материалдардан тұрақты
магнит тез жасап шығарылады. Мұндай материалдардың және
олардан жасап шығарылған приборларды магниттік күн өте
ұзақ уақыт сақталып тұрады. Негізгі магниттік
қасиеттерін келесі параметрлер арқылы сипатталады.
1)
коэрцитивті күші
өте жоғары
2)
магнитті индукция -
өте жоғары және магнит энергиясы.
Тұрақты магниттің магнит ағыны
уақыт өткен сайын кемиді мұны магниттің ескіруі дейді.
Ескірудің екі түрі бар:
1)
механикалық вибрация,
ұрылуы немесе сыртқы тұрақты өріс
әсерінің арқасында мұндай кезде ондай материалды
қайта магниттеп, бастапқы қасиеттерін қайтарады.
2)
Уақыт өткен
сайын структуралық құрылысы өзгереді.
Қазіргі жағдайда магнитті қатты
материалдардың сипаттамалары бір – біріне қатты айырмашылығы бар
сол себебтен оларды екі топқа бөлуге болады:
1)
легірленген сталь
2)
қоспалар негізінде
темір бар құрамында мұндай материалдар силавилер дейді.
Магниттік
болаттар.
Негізгі магнитті болаттар – углеродты, вальфромды,
хромды, кобольтты.
Углеродты болаттың Нс 40-50 Э
Вr
8000-10000гс
Магнитті қасиеті төмендігінен, мұндай
материалдар қолданылуынан алнды.
Вольфромды болат – 0,60-0,78% углерод, 5,5-6,5% вольфрм,
0,3 – 0,5 % хром. Кемшілігі тез ескіреді.
Хромды болат – вольфромды болаттың орнына
алынған материал себебі вввольфромды болат өте дефицит және
қымбат материал.
Кобольтты болат – бұл материал магнитті
қасиеті өте жоғары. Бұл материал үш топқа
бөлінеді. Құрамында кобольттың көлеміне
қарай 3 тен – 42 % дейін неғұрлым кобольт
құрамында көп болған сайын мұндай материал
магнитті қасиеті жоғары негізгі кемшілігі бұл материал
өте қымбат.
Магнитті қатты қоспалар.
Бұл: альни, альниси, альнико, магнико.
Альни – құрамы алюминий 14 % Al, никель 25 %
Ni, қалғаны темір 4%. Мұндай материалдың Нс- 550 э, Вr
– 5500 гс.
Альниси – құрамына кремний
Нс – 800 э
Вr – 4000 гс
Кремний қоспада орын алуы – суыту жылдамдығын
төмендетеді.
Альнико – никель 17 – 18 %, алюминий 10 %, Со – 12 % , Си
– 6 %, қалғаны темір.
Термикалық өңдеу арқасында
бұл материалдың негізгі магниттің қасиеті
жоғарлайды 13000 С қыздырып барып суда суытылады 2-4
сағат.
Маагнико – никель 11 – 15 %, алюминий 8 – 10 %, Со – 20 –
25 %, қалғаны темір.
Термикалық өңдеу магнит өрісінде
өтеді. Қоспа 1200 – 13000С дейін қыздырып сонан
соң магнит өрісінде суытылады, суыту жылдамжығы 100С
секундына,
Бұл қоспалардың негізгі кемшілігі
механикалық өңдеуі қиын, бұл материалдар
өте қатты және тез сынғыш. Бұл материалдар тек
шеифовка жасалып өңделеді. Магнит ағыны уақыт
өткен сайын өте аз 1,5 жылды 1,5 – 2 % есе азаяды.
Ферриттер
Жоғары жиілікті радиотехникада және
электронды техникада қолданылатын құрылғылар элементтер
феррит деген магнит материалдардан жасап шығарылады.
Бұл материалдар метал емес олар металл
қышқылардың қоспаларынан жасалады. Бұл
материалдардың негізгі қасиеті электрлік кедергілері өте
жоғары, таза магнит металдармен және қоспаларына қарағанда.
Ферриттер жартылай өткізгіш материалдар тобына
кіреді ρ=102 - 107 Ом · см ал ферромагнитті металл
материалдар ρ=10-5-10-4Ом·см. Бұл материалдар
екі топқа бөлінеді:
1) магнитті жұмсақ феррит Нс = 3э
В5 = 420-5000гс
Вr = 200-3000гс.
Мысалы Mn Fe2 O4 – маргане феррит
деп аталады құрамына кіретін металға байланысты.
Практикада қолданылатын ферриттер бірнеше жәй
ферриттер қоспасынан жасалады. Жәй феррит тердің
құрамы темір және бір метал қышқылынан
тұрады.
Негізінен төрт топ ферриттер жасалып
шығарылады.
1) никель-цинк
2)
3) марганец-цинк
4) магний-цинк – трансформаторларды өзекшелерін
Бірінші үшеуі радиотехникалық
құрылғыларда қолданылады.
Ферриттер жасап шығару технологиясы:
1) феррит (ұнбағын күйдірілген метал
қышқылдарының қоспаларынан ұнтақталған
күйде алынады)
2) оған пластификатор қосады – поливинил
спирті
3) керек формаға салынып бір қысыммен
престеледі
4) сонан соң 1100 – 14000С
күйдіріледі
Табиғи магнит материал – магнетит
Химиалық формула FС Fe2 O4 –
железный магнит.
Арнайы магнитті материалдар
Құрамының және
структурасының өзгешіліктері магнитті жұмсақ
материалдардың магнитті қасиеттерін ерекше етеді сондықтан
бұл материалдарды арнай магнитті материалдарға деп аталады.
Бұл келесі материалдар а) перминвар, изоперм
б) термамагнитті қоспалар
в) жоғары магнитострикциялық қоспалар
г) жоғары темір-кобальтты қоспалар.
а) Перминвар бұл Fe – Ni – Cа
үш элемент тен қоспа
мұндай қоспа өрістің кернеуі
өзгеруінің әсерінің парқасында магнит
өтімділігі шамасының өте аз өзгеруі 10000С
қоспа отжиг, сонан соң 400-5000С біршама уақыт қыздырылып сонан
соң, өте ұзақ суытады.
Перминвар – коэфициенті күші аз – бастапқы
магниті өтімділігі 300 және бұл шама тұрақты бір
интервалда магнит индукциясы 1000 гс (гаусс) – та. Перминвар магнитті
тұрақты емес және температураға механикалық
күші тәуелді изоперм - Fe – Ni – Al и Cu магнитті өтімділігі
тұрақты = 30-80 және өте аз шамада өзгереді.
б) Термомагнитті қоспалар: - Ni – Cu, Fe – Ni Fe – Ni – Cr. Бұл қоспалар
қондырғыларда температуралық қателікті компенсация
жасау үшін қооолданылады.
Магнитоэлектрлік приборлардағы өткізгіш
кедергісінің және тұрақты магниттерде магнит
индукциясының өзгеруінің арқасында температуралық
қателігін компенсациялау үшін.
Ферромагнитті материалдардың қасиеті
температура жоғарылаған Сомын Кюри нүктесіне дейін, магнитті
индукциясы төмендейді яғни магнит өтімділігі
температураға тәуелді. Бұл ферромаг ниттер Кюри нүктесі
0-1000С аралығында, қоспадағы элементтерге
байланысты.
Ni – Cu (30%) – 20-800С
аралығындағы температуралық қателігін компенсация
жасайды.
Cu (40%) – 50 +100С.
в) Жоғары магнитострикциялық қоспалар
Fe – Cr, Fe – Cа, Fe – Al. Ультра дыбыс жиіліктегі (акустикалық тербеліс)
геператорлардың өзекшелерін жасап шығару үшін
қолданылады.
г) Темір-кобальтты қоспалар (50-70%) Са қоспаны
пермендюр деп атайды, арнай апературада динамикалық репрадукторларда
қолданылады, электрлік кедергісі төмен магнит индукциясы өте
жоғары 24000 (гс) яғни барлық ферромагнит материалдардан
өте жоғары.
Конструкциялық шойын мен болат
Бұл материалдар электр машиналарды, электр
оппараттарды, электр құрылғыларды жасап
шығарғанда қолданылады және бұлардың
механикалық қасиеттері өте жоғары технологиялық возможность.
Магнитті қасиеттеріне байланысты бұлар екі
топқа бөлінеді:
1) магнитті материалдар
2) магнитті емес материалдар
Бірінші топқа – сұр шоин, углеродты
болат
Екінші топқа – магнитті емес щоиын мен болат.
Сұр шоиын – 3,2 ÷ 3,5% - углерод кремний,
марганец, фосфор, сера құрамында осы элементтер.
Иілгендегі беріктілігі – 20 45 кГ/мм2. электр
машиналардың корпустарын (қаңқасын) құйып
жасағанда қолданылады, және крепежды детальдарды шамамен
құйылып жасап шоғырға өте үлкен заттар,
термикалық өңдеу қажет етпейді, бірақ кейде жасап
шығарылған заттар күйдіріледі.
Тезжылдамдықта жұмыс істейтін айналмалы
детальдарын электр машиналардың және стажинасына валдоры – болаттан
жасап шығарылады, себебі бұл материалдарды механикалық
біріктігі өте жоғары. Айналмалы және жылжымалы
бөліктері вибрация ланады, соғылады.
Углеродты болат – 0,08 – 0,2% - углероды бар болаттан,
құйылып шығарылатын зат 850 - 9000С температу рада
күйдіріледі.
Арнайы электр машиналар жеңіл конструкциялы
машиналар жасап шығару үшін игерленген болат қолданылады
(никаль, ванадин, хром, малибден).
Магнитті емес шойын
2,6 – 3,0% - углерод
2,5% Si – кремний
5,6% Mn – марганец
9 - 12% - никель қалғаны темір Fe.
Магнитті өтімділігі μ = 1,03 меншікті
кедергісі ρ = 1,47 Ом · мм2/м. Иілгендегі беріктігі – 25 – 35
кГ/мм2. магнитті емес шоиын оңай кесіледі 4000С
температураға дейін магнитті қасиетін сақтайды.
Бұл мате риалдан сварочный
трансформаторлардың кожухын, масляной выключательдерді втулкалар.
Магнитті емес болат.
0,25 – 0,35% - углерод С
22 - 25% - никель Ni
2 -3 Ni – хром Cr қалғаны темір Fe.
Бұл материалдарды болатқа никель мен марганец
қосып алады. Иілген беріктігі 70-80кГ/мм2, магнит өтімділігі μ = 1,05
÷ 1,2 механикалық қасиеті өте жоғары.
Ферромагнитті монокристал магниттелген кезде, оның
сызықты өлшемдері өзгереді бұл құбылыс
магнострикция деп аталады. Бұл магнитострикция әр түрлі
кристалл бағытына байланысты.
Үш негізгі ферромагнитте Fe, Ni, Са, ең
жоғары магнитострукция шамасы никельде. Магтострукция шамасының
таңбасы оң немесе теріс болуы мүмкін, бұл өріс
кернеуінің шамасы өзгеруіне байланысты.
Материалдардың магниттік қасиетінің
негізгі причина. Бұл электр зарядтарының қозғалысына
байланысты: электрондар өз осьтер айналуы және атом
орбитасындағы электрондар қозғалысы.
Магнит өрісінің кернеуі Н = О болған
жағдайда материал магнитсізделген кезде магнит индукциясы
қалдық Вr – магнит индукциясы деп аталады.
Ал Вr – қалдық магнит индукциясын нолге дейін
азайту үшін бір күш қажет өріс кернеуіне қарсы –
бұл Нс – ұстап тұратын – коэфициентті күш деп аталады.